QUẢN TRỊ DOANH NGHIỆPTư duy 10x là gì? Vì sao mục tiêu gấp mười đôi khi dễ hơn gấp đôi
TÓM TẮT BỞI AI
Tư duy 10x có ích khi bạn dùng mục tiêu gấp mười như một câu hỏi để tìm cách làm mới, không phải lời hứa làm nhiều gấp mười. Doanh nghiệp nhỏ nên thử khi đang có lãi và còn dư nguồn lực, bắt đầu bằng một thử nghiệm nhỏ có bằng chứng, và xem lại ngay khi mục tiêu chỉ còn là bận rộn.
Tư duy 10x (10x thinking) là cách đặt mục tiêu lớn gấp mười thay vì cố tăng thêm một chút. Ở mức gấp mười, làm thêm giờ hay thuê thêm người không còn đủ, nên bạn buộc phải đổi câu hỏi và tìm cách làm khác. Vì vậy, gấp mười đôi khi lại dễ hơn gấp đôi.
Bài viết này giải thích tư duy 10x từ đâu ra, khi nào doanh nghiệp nhỏ nên dùng, và cách nhận ra mục tiêu ảo.
Tôi là Đặng Tâm, với 17 năm kinh nghiệm digital marketing và branding. Hy vọng bài này giúp các CEO dám đặt mục tiêu lớn mà vẫn biết cách kiểm chứng.
Tư duy 10x bắt đầu bằng việc đổi câu hỏi bạn đặt cho doanh nghiệp
Astro Teller, khi đó phụ trách phòng thí nghiệm Google X, viết trên WIRED năm 2013 rằng làm một thứ tốt hơn gấp mười thường dễ hơn làm nó tốt hơn 10%. Ông so gấp mười với mức cải tiến 10%, chưa phải với gấp đôi.
Lý do Teller đưa ra khá đời thường. Khi chỉ muốn tốt hơn 10%, người ta bám vào công cụ và giả định sẵn có, rồi bỏ thêm công sức, tiền và nguồn lực. Khi nhắm tới gấp mười, người ta phải dựa vào sự can đảm và sáng tạo, vì con đường cũ không dẫn tới đó.
Năm 2023, Dan Sullivan và Benjamin Hardy đưa ý này vào chuyện kinh doanh qua cuốn 10x Is Easier Than 2x. Phần giới thiệu sách viết rằng nhiều người lúc đầu nghĩ muốn tăng gấp mười thì phải làm nhiều gấp mười. Hai tác giả cho rằng 10x là một quá trình đi ngược trực giác, đặt chất lượng lên trên số lượng.
Ở bài recap CEO NT02 X10 về mục tiêu X10, tôi từng ghi lại: "Khi muốn tăng gấp đôi, người ta thường giữ cách cũ rồi cố thêm, làm thêm và mệt thêm. Muốn tăng gấp mười, cách làm cũ không còn đủ sức đáp ứng, nên mình buộc phải tìm con đường khác."
Ba nguồn so với những mốc khác nhau, nhưng cùng một ý: mục tiêu gấp mười buộc bạn đổi cách làm, còn mục tiêu nhỏ thường chỉ khiến bạn làm cái cũ nhiều hơn. Khi lên kế hoạch năm tới, bạn có thể dùng câu hỏi gấp mười để thấy ngay phần nào trong cách làm hiện tại cần thay.

Mục tiêu gấp mười giúp bạn nhìn ra giới hạn của cách làm cũ
Với mục tiêu gấp đôi, cách làm cũ vẫn còn đường để cố: thêm giờ, thêm nhân viên bán hàng, thêm ngân sách quảng cáo. Kế hoạch trông hợp lý, nhưng chi phí và sức người thường tăng gần theo doanh thu. Chủ doanh nghiệp mệt hơn trong khi biên lợi nhuận không khá hơn.
Với mục tiêu gấp mười, chỉ một phép tính đơn giản đã cho thấy cách cũ không với tới, vì không ai làm thêm được gấp mười số giờ. Câu hỏi buộc phải đổi từ "làm sao bán thêm?" sang "phải bán cho ai, qua kênh nào thì mới có thể gấp mười?".
Ví dụ:
Giả sử một tiệm bánh bán khoảng 100 hộp bánh mỗi ngày, chủ yếu cho khách lẻ ghé tiệm. Muốn lên 200 hộp, chủ tiệm có thể mở cửa sớm hơn, thuê thêm một thợ và chạy thêm quảng cáo quanh khu. Muốn lên 1.000 hộp, các cách đó không đủ, vì tiệm khó có gấp mười khách lẻ đi ngang qua.
Với tình huống giả định này, câu hỏi gấp mười đẩy chủ tiệm sang hướng khác. Chủ tiệm có thể bán sỉ cho quán cà phê, nhận bánh cho tiệc công ty, hay đóng hộp bán qua đại lý. Ở đây, tôi sẽ cân nhắc thử bán sỉ cho hai, ba quán cà phê trước, rồi mới tính chuyện mua thêm lò nướng.

Kinh nghiệm cũng là một giới hạn khó thấy. Trong bài recap, tôi viết: "Kinh nghiệm cũng có thể trở thành giới hạn khi mình dùng những gì đã biết để giải thích vì sao một cách làm mới sẽ không hiệu quả. Tôi làm nghề 17 năm rồi, nghe tới đây cũng phải tự xem lại mình."
Ở một buổi học của lớp CEO Nha Trang 02, người giảng kể về một chương trình X10 ở ngân hàng. Một nữ nhân viên chưa nhiều kinh nghiệm nhờ chồng giúp. Từ nhu cầu chăm lo cho nhân viên ở công ty của anh, một hợp đồng bảo hiểm cho cả tập thể ra đời. Tôi hiểu câu chuyện này như một ví dụ về thay đổi cách tiếp cận, thay vì chỉ tăng số lần chào bán.
Khi đặt mục tiêu gấp mười, hãy để ý những câu "việc này không làm được" của chính mình và của người làm lâu năm. Những câu đó thường chỉ đúng chỗ cách làm cũ đang chặn đường bạn.
Phân biệt tư duy 10x với mục tiêu tăng dần và mục tiêu kéo giãn
Tư duy 10x hay bị nhầm với ba cách đặt mục tiêu gần nó. Phân biệt rõ giúp bạn chọn đúng loại mục tiêu cho từng phần của doanh nghiệp.
- Mục tiêu tăng dần (incremental goal) là cải thiện vài phần trăm trên cách làm đang có, như giảm hàng lỗi hay tăng tỷ lệ khách quay lại. Loại mục tiêu này hợp với vận hành hằng ngày, nơi sự ổn định quan trọng hơn đột phá.
- Mục tiêu kéo giãn (stretch goal) là mục tiêu rất khó, nhìn từ năng lực hiện tại thì tưởng như không thể. Tư duy 10x là một dạng mục tiêu kéo giãn, nên mang cả cái lợi lẫn rủi ro của loại mục tiêu này.
- Làm gấp mười là cách hiểu sai phổ biến: nhân mười giờ làm, nhân mười khối lượng việc. Sullivan và Hardy viết rằng nhiều người nghĩ như vậy lúc đầu, và cuốn sách được viết để sửa đúng cách hiểu sai này.

Mục tiêu tăng dần và tư duy 10x có thể sống cùng nhau trong một doanh nghiệp. Bạn dùng mục tiêu tăng dần cho phần vận hành đang chạy tốt. Câu hỏi gấp mười thì dành cho một hai bài toán lớn như kênh bán mới hay mô hình kinh doanh mới.
Chỉ đặt mục tiêu 10x khi doanh nghiệp còn đủ sức thử
Năm 2017, Sim Sitkin và cộng sự viết trên Harvard Business Review về nghịch lý mục tiêu kéo giãn (stretch goal paradox). Nhóm tác giả nhận thấy nơi hưởng lợi nhiều nhất là tổ chức vừa có thành công gần đây và còn dư nguồn lực. Tuy nhiên, chính những nơi này lại ít dùng loại mục tiêu đó. Doanh nghiệp đang gặp khó thì hay đặt mục tiêu kéo giãn như một nước đi liều, và gần như luôn thất bại.
Với doanh nghiệp nhỏ, tôi chuyển kết luận này thành ba điều kiện cần kiểm tra trước khi đặt mục tiêu gấp mười:
- Doanh nghiệp đang có lãi và dòng tiền đủ cho vài tháng. Khi đó, một thử nghiệm thất bại chỉ tốn một khoản bạn đã tính trước, không kéo cả công ty xuống.
- Có một người được dành thời gian riêng cho thử nghiệm. Nếu ai cũng đang chạy việc hằng ngày, mục tiêu 10x sẽ chỉ nằm trên giấy và trong các cuộc họp.
- Đã có ít nhất một dấu hiệu cho thấy hướng mới khả thi, như một khách sỉ đã hỏi mua hay một kênh mà đối thủ đang bán tốt. Chưa có dấu hiệu nào thì bạn đang đặt cược, chưa phải đặt mục tiêu.
Nếu doanh nghiệp đang lỗ hoặc dòng tiền căng, hãy ưu tiên mục tiêu tăng dần để ổn định trước. Lúc này, mục tiêu gấp mười dễ biến thành áp lực đè lên team mà không có nguồn lực đi kèm. Đó đúng là kiểu thất bại mà nhóm tác giả trên HBR mô tả.
Cách áp dụng tư duy 10x cho doanh nghiệp nhỏ bằng 4 câu hỏi
Bốn câu hỏi dưới đây giúp bạn biến một mục tiêu gấp mười thành một thử nghiệm làm được trong vài tuần.
1. Nếu doanh số phải gấp mười, cách làm hiện tại sẽ vỡ ở đâu đầu tiên?
Hãy viết ra điểm nghẽn đầu tiên: số giờ của chủ, số thợ, công suất máy, hay số khách đi ngang qua cửa hàng. Điểm nghẽn đầu tiên cho bạn biết phần nào phải thay, thay vì phần nào cần cố thêm.
Nếu chưa trả lời được, bạn có thể lấy số đơn của tháng gần nhất nhân mười, rồi đi lại từng bước để xem bước nào không chịu nổi.
2. Cách nào có thể gấp mười mà không cần gấp mười công sức?
Câu hỏi này đi theo ý chính của Sullivan và Hardy: 10x không có nghĩa là làm nhiều gấp mười. Hãy liệt kê những cách mà một lần làm mang về nhiều kết quả hơn. Đó có thể là bán theo hợp đồng thay vì từng đơn, bán qua đối tác thay vì tự bán, hay chuẩn hóa một dịch vụ để người khác làm được. Nếu mọi cách bạn nghĩ ra đều cần thêm giờ, câu trả lời chưa đủ khác.
3. Ai trong công ty ít bị ràng buộc bởi cách làm cũ nhất?
Câu chuyện người nhân viên ngân hàng chưa nhiều kinh nghiệm gợi cho tôi một việc làm được ngay. Bạn có thể giao thử nghiệm cho người mới, hoặc ít nhất mời họ cùng nghĩ. Người làm lâu năm vẫn cần có mặt để chỉ ra rủi ro thật. Tuy nhiên, nếu chỉ người lâu năm được quyết định, ý tưởng mới dễ bị gạt đi trước khi được thử.
4. Thử nghiệm nhỏ nhất để có bằng chứng trong 30 ngày là gì?
Teller cho rằng một moonshot (dự án tham vọng tưởng như không thể) cần ba thứ. Đó là một vấn đề lớn, một giải pháp táo bạo, và bằng chứng cụ thể rằng giải pháp không điên rồ như thoạt nhìn. Thiếu bằng chứng, bạn chỉ có một câu chuyện viễn tưởng. Với doanh nghiệp nhỏ, bằng chứng có thể là ba khách sỉ đầu tiên, một hợp đồng thử, hay một tuần chạy kênh mới có lãi.

Ví dụ:
Hình dung chủ tiệm bánh ở phần trước trả lời bốn câu hỏi. Điểm vỡ đầu tiên là lò nướng và số khách lẻ. Cách gấp mười mà không gấp mười công sức là nhận đơn sỉ cố định hằng tuần từ quán cà phê. Người ít bị ràng buộc nhất là một nhân viên mới, từng làm phục vụ quán cà phê. Thử nghiệm nhỏ nhất là mang bánh mẫu tới năm quán trong hai tuần.
Ở tình huống giả định này, tôi sẽ cân nhắc chỉ mua thêm lò khi ít nhất hai quán đã đặt đơn đều đặn trong hai tuần liền. Nếu không quán nào đặt lại, chủ tiệm mất vài mẻ bánh mẫu, chứ không mất một khoản đầu tư lớn.
Kiểm tra 4 dấu hiệu mục tiêu 10x đã thành mục tiêu ảo
Mục tiêu ảo là mục tiêu được nói ra cho hay, nhưng không có cách nào để biết mình đang tiến hay đứng yên. Bốn câu hỏi sau giúp bạn phát hiện sớm.
1. Kế hoạch mới có gì khác kế hoạch cũ, ngoài con số lớn hơn?
Nếu kế hoạch chỉ ghi thêm giờ, thêm người và thêm ngân sách, bạn đang chạy một kế hoạch gấp đôi với một con số gấp mười. Khi đó, hãy quay lại câu hỏi thứ hai ở phần trên.
2. Mục tiêu đã có bằng chứng nhỏ nào chưa, hay mới chỉ có niềm tin?
Bài recap của tôi có ghi lại ý người giảng: người đầu tiên phải tin trước khi có bằng chứng. Niềm tin giúp bạn bắt đầu, nhưng sau một tháng mà vẫn chưa có bằng chứng nào, hãy đổi cách thử thay vì chỉ cố thêm.
3. Những người đang bận vì mục tiêu này có tiến gần hơn không?
Bận rộn không đồng nghĩa với tiến bộ. Tôi từng viết về ảo giác năng suất, khi cảm giác được hỗ trợ bị nhầm thành năng lực thật. Mục tiêu 10x cũng dễ sinh ra nhiều cuộc họp và nhiều bản kế hoạch, trong khi chưa có khách mới nào.
4. Doanh nghiệp có đang dùng mục tiêu 10x để tự trấn an lúc khó khăn không?
Đây là cái bẫy mà nhóm tác giả trên HBR cảnh báo. Nếu câu trả lời là có, hãy dùng mục tiêu tăng dần cho phần đang gặp khó. Câu hỏi gấp mười nên được giữ cho một thử nghiệm nhỏ có ngân sách riêng.

Hãy bắt đầu bằng một câu hỏi gấp mười và một thử nghiệm nhỏ
Tư duy 10x có ích nhất khi bạn dùng nó như một câu hỏi, chưa phải một lời hứa với team. Câu hỏi "làm sao để gấp mười?" giúp bạn nhìn ra cách làm cũ đang chặn ở đâu. Thử nghiệm nhỏ có bằng chứng giúp bạn biết hướng mới có đáng đầu tư hay không.
Một mục tiêu gấp mười vẫn phải đi qua những câu hỏi chiến lược quen thuộc: mình có ai, có bao nhiêu tiền, và chọn không làm điều gì. Trong bài review CEO Nha Trang 02, tôi ghi lại rằng nguồn lực luôn hữu hạn nhưng mục tiêu thì không. Câu đó cũng là lý do bạn cần chọn kỹ một bài toán để đặt mục tiêu gấp mười.
Bạn có thể đọc thêm các bài về chiến lược và quản trị doanh nghiệp trên blog này. Còn việc nhỏ cho tuần này là chọn một câu hỏi gấp mười cho doanh nghiệp của bạn. Sau đó, hãy viết ra thử nghiệm nhỏ nhất để trả lời câu hỏi đó.
Câu chuyện ở ngân hàng được thuật lại theo ghi chép và cách hiểu của tôi trong buổi học, chưa được kiểm chứng độc lập.



