DND.TÂM
~/home›~/posts›Quản Trị Doanh Nghiệp
Ảnh minh họa cho bài viết: Hiệu ứng Pygmalion là gì? Niềm tin của sếp có làm nhân viên giỏi lên?
QUẢN TRỊ DOANH NGHIỆP

Hiệu ứng Pygmalion là gì? Niềm tin của sếp có làm nhân viên giỏi lên?

Đặng Tâm
Đặng Tâm

TÓM TẮT BỞI AI

Niềm tin của sếp có làm nhân viên giỏi lên, nhưng chỉ khi niềm tin đó biến thành cách giao việc, góp ý và kèm cặp khác đi. Hiệu ứng có thật, nhỏ hơn lời đồn và rõ nhất với người mới hoặc người đang bị đánh giá thấp. Kỳ vọng thấp cũng có tác dụng, theo chiều xấu.

Hiệu ứng Pygmalion (Pygmalion effect) mô tả cách kỳ vọng của chúng ta có thể ảnh hưởng đến kết quả của người khác thông qua cách đối xử với họ. Khi tin một nhân viên có năng lực, người quản lý có thể giao việc thử thách hơn, hướng dẫn kỹ hơn và kiên nhẫn khi họ mắc lỗi. Chính những cơ hội và sự hỗ trợ ấy giúp nhân viên tiến bộ, dần đáp ứng kỳ vọng ban đầu.

Nếu niềm tin của sếp có thể giúp một nhân viên tiến bộ, điều gì xảy ra với người bị sếp sớm kết luận là “chỉ làm được đến thế”? Hiểu hiệu ứng Pygmalion cũng là dịp nhìn lại: kỳ vọng của mình đang giúp nhân viên phát triển, hay vô tình giới hạn cơ hội của họ?

Tôi là Đặng Tâm, với 17 năm kinh nghiệm digital marketing và branding. Tôi viết bài này cho chủ doanh nghiệp nhỏ và trưởng nhóm muốn hiểu kỳ vọng của mình đang ảnh hưởng thế nào đến cách quản lý và sự tiến bộ của nhân viên.

Hiệu ứng Pygmalion là gì?

Hiệu ứng Pygmalion (Pygmalion effect) là hiện tượng kỳ vọng tích cực về một người có thể giúp họ đạt kết quả tốt hơn, thông qua cách người khác đối xử và hỗ trợ họ. Chẳng hạn, khi tin một nhân viên có tiềm năng, sếp có thể giao việc thử thách hơn, hướng dẫn kỹ hơn và kiên nhẫn khi họ mắc lỗi. Những cơ hội và sự hỗ trợ ấy giúp nhân viên tiến bộ, dần đáp ứng kỳ vọng ban đầu.

Điều dễ bị bỏ qua là kết quả ấy không chỉ phản ánh năng lực sẵn có của nhân viên. Cách người quản lý tin tưởng, giao việc và hướng dẫn cũng góp phần tạo ra nó.

Hiệu ứng Pygmalion là một dạng lời tiên tri tự ứng nghiệm (self-fulfilling prophecy). Trong bài viết năm 1948, nhà xã hội học Robert Merton dùng khái niệm này để mô tả một niềm tin ban đầu sai, nhưng khiến con người hành động theo cách biến nó thành đúng.

Tên gọi Pygmalion lấy từ câu chuyện về nhà điêu khắc trong thần thoại Hy Lạp: ông tạc một bức tượng thiếu nữ, đem lòng yêu và sau đó bức tượng trở thành người thật. Trong tâm lý học, hiện tượng này còn được gọi là hiệu ứng Rosenthal, theo tên Robert Rosenthal, nhà tâm lý học gắn với thí nghiệm lớp học nổi tiếng về kỳ vọng.

Điểm đáng chú ý ở đây cũng gần với góc nhìn của kinh tế học hành vi: niềm tin và cách đánh giá ảnh hưởng đến hành động của con người. Với người quản lý, nhận xét “người này có tiềm năng” hay “người kia khó tiến bộ” có thể ảnh hưởng đến việc ai được giao nhiệm vụ, được hướng dẫn và được thử lại.

Vì thế, trước khi kết luận một nhân viên chỉ làm được đến đâu, hãy nhìn lại những cơ hội bạn đã dành cho họ.

Thí nghiệm Pygmalion: Học sinh có tiến bộ hơn khi giáo viên tin các em sẽ làm tốt?

Tại một trường tiểu học công lập, Robert Rosenthal và Lenore Jacobson đặt ra một câu hỏi: nếu khiến giáo viên tin rằng một số học sinh sắp tiến bộ vượt bậc, liệu những em ấy có thực sự đạt kết quả tốt hơn?

Để kiểm tra, họ thiết kế một thí nghiệm thay đổi kỳ vọng của giáo viên, rồi theo dõi sự tiến bộ của học sinh qua điểm kiểm tra trí tuệ.

Thí nghiệm gồm ba bước:

1. Giới thiệu bài kiểm tra có thể “dự đoán tiềm năng”

Học sinh làm một bài kiểm tra trí tuệ. Tuy nhiên, giáo viên được giới thiệu rằng đây là bài kiểm tra mới của Harvard, có thể xác định những em sắp tiến bộ vượt bậc.

2. Tạo kỳ vọng với một nhóm học sinh được chọn ngẫu nhiên

Giáo viên nhận danh sách khoảng 20% học sinh được cho là “nở muộn” và sắp bứt phá. Trên thực tế, những em này được chọn ngẫu nhiên, không phải vì điểm kiểm tra hay năng lực nổi trội. Điều nhóm nghiên cứu chủ động thay đổi là kỳ vọng của giáo viên đối với các em.

3. Kiểm tra lại vào cuối năm học

Nhóm nghiên cứu cho học sinh làm lại cùng bài kiểm tra, rồi so sánh mức thay đổi điểm số giữa nhóm được gắn nhãn “sắp bứt phá” và các học sinh còn lại.

Khác biệt duy nhất giữa hai nhóm lúc đầu nằm trong suy nghĩ của giáo viên. Sau một năm, tổng quan của Lee Jussim và Kent Harber ghi lại rằng nhóm "nở muộn" tăng trung bình khoảng 12 điểm IQ, còn nhóm đối chứng tăng khoảng 8 điểm.

Biểu đồ thí nghiệm lớp học năm 1965: nhóm học sinh được gắn nhãn nở muộn tăng khoảng 12 điểm IQ, nhóm đối chứng tăng khoảng 8 điểm
Cả hai nhóm đều tăng điểm; phần chênh lệch khoảng 4 điểm mới là phần kỳ vọng tạo ra.

Hai con số này cho thấy một điều ít người kể: hầu hết học sinh đều tăng điểm trong năm đó. Phần chênh lệch do kỳ vọng tạo ra có thật, nhưng nhỏ hơn nhiều so với cách câu chuyện thường được truyền tai.

Khi đọc lại thí nghiệm này, bạn có thể tự hỏi trong nhóm của mình, ai đang nằm trong danh sách "nở muộn" của bạn và ai không.

Ở nơi làm việc, kỳ vọng của người quản lý cũng ảnh hưởng tới kết quả

Câu hỏi tiếp theo là hiệu ứng có xảy ra với người lớn đi làm hay không. Nghiên cứu năm 1982 của Dov Eden và Abraham Shani đưa câu hỏi này vào một khóa huấn luyện quân sự.

Có 105 nam học viên được ghép cặp theo năng lực, rồi chia ngẫu nhiên vào ba nhóm. Người huấn luyện được báo là nhóm thứ nhất có tiềm năng cao, nhóm thứ hai bình thường, còn nhóm thứ ba không được báo gì.

Kết quả ủng hộ hiệu ứng Pygmalion. Học viên ở nhóm được kỳ vọng cao đạt điểm cao hơn rõ trong các bài kiểm tra khách quan. Họ cũng có thái độ tích cực hơn và đánh giá người huấn luyện lãnh đạo tốt hơn. Trong nghiên cứu này, kỳ vọng của người huấn luyện giải thích tới 73% mức chênh lệch về kết quả giữa các học viên. Tuy nhiên, đây chỉ là một nghiên cứu với 105 người.

Năm 2000, phân tích gộp của McNatt gom 17 nghiên cứu về hiệu ứng Pygmalion trong môi trường quản lý. Tổng cộng có 2.874 người tham gia. Hiệu ứng trung bình khá mạnh, nhưng dao động rất lớn giữa các nghiên cứu.

Mức ảnh hưởng rõ hơn trong quân đội, ở nam giới, và ở những người lúc đầu bị kỳ vọng thấp. McNatt cũng lưu ý phần lớn nghiên cứu diễn ra trong khóa huấn luyện. Công việc hằng ngày ở doanh nghiệp vì lợi nhuận vẫn cần thêm nghiên cứu.

Thẻ tóm tắt phân tích gộp 17 nghiên cứu: hiệu ứng Pygmalion rõ hơn trong quân đội, ở nam giới và với người lúc đầu bị kỳ vọng thấp
Nhóm đáng chú ý nhất với chủ doanh nghiệp là những người đang bị đánh giá thấp.

Phát hiện này có ý nghĩa thực tế với chủ doanh nghiệp nhỏ: người đang bị đánh giá thấp có thể thay đổi nhiều khi sếp đổi cách nhìn và cách giao việc.

Kỳ vọng của sếp đi qua 4 bước trước khi thành kết quả

Kỳ vọng không tự bay từ đầu sếp sang đầu nhân viên. Từ các nghiên cứu trên, tôi hiểu kỳ vọng đi qua 4 bước:

  1. Kỳ vọng: sếp tin một người có khả năng làm tốt.
  2. Cách đối xử: sếp giao việc khó hơn, góp ý cụ thể hơn và dành nhiều thời gian kèm cặp hơn.
  3. Niềm tin và nỗ lực của nhân viên: nhân viên thấy mình được tin, nên cố gắng hơn và dám thử việc mới.
  4. Kết quả: năng lực tăng thật, và kết quả mới lại củng cố kỳ vọng ban đầu của sếp.
Sơ đồ 4 bước của hiệu ứng Pygmalion: kỳ vọng của sếp, cách đối xử, niềm tin và nỗ lực của nhân viên, kết quả
Bước 2 là chỗ người quản lý kiểm soát được nhiều nhất.

Nghiên cứu của Eden và Shani ủng hộ bước 2: học viên ở nhóm được kỳ vọng cao cảm nhận người huấn luyện lãnh đạo tốt hơn. Hai tác giả cũng bàn về mối quan hệ nhân quả giữa kỳ vọng, cách lãnh đạo và kết quả.

Bước 2 quan trọng nhất với người quản lý, vì đó là phần bạn làm được ngay hôm nay. Nếu niềm tin không biến thành việc giao và cách góp ý, nhân viên sẽ không nhận được niềm tin đó.

Phân biệt hiệu ứng Pygmalion với hiệu ứng Golem và những khái niệm dễ nhầm

Hiệu ứng Golem (Golem effect) là chiều ngược lại của hiệu ứng Pygmalion: kỳ vọng thấp khiến người bị kỳ vọng làm kém đi. Tên gọi này được dùng trong nghiên cứu năm 1982 của Babad, Inbar và Rosenthal để chỉ kết quả tiêu cực của kỳ vọng.

Trong nghiên cứu đó, có những giáo viên dễ bị thông tin thiên lệch tác động. Nhóm giáo viên này đối xử tiêu cực với học sinh họ cho là kém tiềm năng. Ảnh hưởng thấy được cả trong hành vi của giáo viên lẫn kết quả làm bài của học sinh. Những giáo viên ít thiên kiến thì đối xử công bằng với mọi nhóm.

Với người quản lý, hiệu ứng Golem đáng lo hơn, vì kỳ vọng thấp thường không được nói ra. Sếp chỉ lặng lẽ giao việc dễ hơn, góp ý ít hơn và ít kiên nhẫn hơn khi người đó mắc lỗi.

Bảng phân biệt hiệu ứng Pygmalion, hiệu ứng Golem, lời tiên tri tự ứng nghiệm và đoán đúng năng lực theo kỳ vọng, cách đối xử và kết quả
Pygmalion và Golem nằm ở hai đầu của cùng một cơ chế: cách người có quyền đối xử với người mình phụ trách.

Có hai khái niệm khác cũng dễ nhầm với hiệu ứng Pygmalion:

  • Lời tiên tri tự ứng nghiệm là khái niệm rộng hơn. Pygmalion và Golem là hai trường hợp riêng, khi niềm tin đến từ người có quyền với người được kỳ vọng, như thầy hay sếp. Nếu bạn đang nói về niềm tin của cả thị trường hay cả một nhóm đông người, hãy dùng khái niệm rộng.
  • Đoán đúng năng lực không phải hiệu ứng Pygmalion. Jussim và Harber cho rằng kỳ vọng của giáo viên dự đoán đúng kết quả của học sinh phần nhiều vì kỳ vọng đó chính xác, không phải vì kỳ vọng tạo ra kết quả. Nếu bạn nhầm đoán đúng thành hiệu ứng Pygmalion, bạn dễ tin rằng chỉ cần tin là đủ.

Mỗi khi thấy một nhân viên tiến bộ, bạn có thể tự hỏi: "Người này giỏi lên nhờ cách mình đối xử, hay họ vốn đã giỏi và mình chỉ đoán đúng?"

Phân biệt rõ các trường hợp này giúp bạn không nhầm một người vốn đã giỏi với một người tiến bộ nhờ niềm tin của bạn, và không bỏ sót người đang bị mình kỳ vọng thấp.

Hiệu ứng Pygmalion có thật, nhưng nhỏ hơn lời đồn

Tổng quan 35 năm nghiên cứu về kỳ vọng của giáo viên đưa ra một kết luận khá tỉnh táo. Kỳ vọng tự biến thành sự thật trong lớp học có xảy ra, nhưng thường nhỏ, không cộng dồn nhiều khi qua nhiều người hay theo thời gian, và có khi phai dần thay vì lớn thêm.

Cũng tổng quan đó ghi nhận hiệu ứng có thể mạnh hơn ở học sinh thuộc các nhóm hay bị kỳ thị. Phát hiện này khớp với kết quả của McNatt về người bị kỳ vọng thấp lúc đầu.

Từ đó, tôi rút ra hai nhóm điều kiện để bạn cân nhắc:

  • Hiệu ứng dễ thấy hơn khi bạn làm việc với người mới, người đang bị đánh giá thấp, hoặc trong giai đoạn huấn luyện có mục tiêu rõ. Ở các nhóm này, một thay đổi nhỏ trong cách giao việc có thể tạo khác biệt lớn, nên đáng để bạn đầu tư thời gian kèm cặp.
  • Hiệu ứng khó trông đợi khi người đó thiếu kỹ năng nền, thiếu công cụ, hoặc khi sếp chỉ khen bằng lời mà không đổi cách giao việc. Trong các trường hợp này, bạn cần đào tạo và nguồn lực trước, niềm tin chỉ cộng thêm phần nhỏ.

Hãy xem hiệu ứng Pygmalion như một lợi thế nhỏ cộng vào một hệ thống đào tạo tốt, không phải cách thay cho đào tạo.

5 câu hỏi giúp doanh nghiệp nhỏ áp dụng hiệu ứng Pygmalion mà không thiên vị

Năm câu hỏi dưới đây là cách tôi đề xuất để biến kỳ vọng thành hành động. Bạn có thể dùng chúng khi giao việc hằng tuần hoặc khi đánh giá nhân viên mới.

Danh sách 5 câu hỏi áp dụng hiệu ứng Pygmalion cho doanh nghiệp nhỏ: mục tiêu cụ thể, việc đủ khó, góp ý đúng lúc, kỳ vọng thấp ngầm, kỳ vọng dựa trên điều thật
Câu hỏi thứ 4 thường bị bỏ qua nhất, vì kỳ vọng thấp hiếm khi được nói ra.

1. Bạn đã nói kỳ vọng thành một mục tiêu cụ thể chưa?

Câu "anh tin em làm được" dễ nghe nhưng khó làm theo. Hãy nói rõ bạn mong người đó đạt điều gì, trong bao lâu, và vì sao bạn nghĩ họ làm được. Nếu chưa nói được thành mục tiêu cụ thể, nhân viên sẽ không biết niềm tin của bạn nghĩa là gì.

2. Việc bạn giao có đủ khó để người đó lớn lên không?

Kỳ vọng cao mà chỉ giao việc quen thuộc thì nhân viên không có cơ hội chứng minh. Hãy giao một phần việc khó hơn mức hiện tại một chút. Nếu việc quá dễ, bạn sẽ không biết người đó đi được tới đâu.

3. Bạn góp ý cụ thể và đúng lúc chưa?

Góp ý cụ thể là chỉ ra việc gì làm tốt, việc gì cần sửa và sửa thế nào. Nếu bạn chỉ góp ý ở buổi đánh giá cuối năm, nhân viên đã mất nhiều tháng đi sai hướng.

4. Bạn có đang kỳ vọng thấp với ai mà không nhận ra không?

Hãy nhìn lại cách bạn giao việc cho từng người trong tuần qua. Ai đang nhận việc dễ hơn, ít được hỏi ý kiến hơn, hoặc ít được bạn dành thời gian hơn? Nếu có, hãy tự hỏi lý do đến từ năng lực thật của họ, hay từ một ấn tượng cũ như lần mắc lỗi đầu tiên.

5. Kỳ vọng của bạn có dựa trên điều thật không?

Các thí nghiệm dùng thông tin giả để tạo kỳ vọng, nhưng ở công ty bạn không nên làm vậy. Hãy dựa kỳ vọng vào một điểm mạnh thật của người đó. Nếu chỉ giả vờ tin, nhân viên sẽ nhận ra sự khác nhau giữa lời nói và cách bạn giao việc.

Ví dụ:

Giả sử một cửa hàng nội thất nhận một bạn nhân viên bán hàng mới. Tháng đầu, bạn ấy tư vấn chậm và để mất hai khách. Chủ cửa hàng bắt đầu giao cho bạn ấy việc sắp xếp kho, còn khách lớn thì giao cho người cũ. Đây là dấu hiệu sớm của hiệu ứng Golem. Trong trường hợp này, tôi sẽ cân nhắc giữ bạn ấy ở quầy, giao mục tiêu tư vấn trọn vẹn ba khách mỗi tuần, ngồi nghe một buổi tư vấn rồi góp ý ngay sau đó.

Năm câu hỏi này giúp kỳ vọng của bạn hiện ra thành việc giao, lời góp ý và thời gian kèm cặp, những thứ nhân viên thật sự nhận được.

Niềm tin không cần bằng chứng: khoa học xác nhận được phần nào

Bài này bắt nguồn từ một ý tôi ghi lại ở buổi học ngày 10/10 của khóa CEO Nha Trang 02: niềm tin không cần bằng chứng. Trong buổi học, vai trò của người lãnh đạo được mô tả là người giữ niềm tin, truyền niềm tin cho người khác bằng ánh mắt, bằng việc có mặt cùng mọi người và bằng thái độ.

Khoa học xác nhận một phần của ý này. Kỳ vọng của người lãnh đạo có thể đổi cách họ đối xử, và trong một số môi trường, đổi luôn kết quả của người được kỳ vọng. Đây là điều nghiên cứu của Eden và Shani cùng phân tích gộp của McNatt cho thấy.

Khoa học chưa xác nhận phần còn lại. Hiệu ứng thường nhỏ, không đều giữa các nhóm, và không có nghiên cứu nào cho thấy niềm tin tự nó tạo ra kết quả khi không có hành động đi kèm.

Tôi hiểu niềm tin của người lãnh đạo có tác dụng thật khi niềm tin đó hiện ra trong hành động hằng ngày. Ngoài ánh mắt và thái độ, nhân viên còn nhìn thấy niềm tin qua việc được giao và lời góp ý họ nhận. Nếu bạn muốn biết khóa học này gồm những gì, tôi có viết bài review CEO Nha Trang 02 để kể lại.

Kết: niềm tin của sếp chỉ có tác dụng khi biến thành hành động

Niềm tin của sếp có tác dụng thật, nhưng không phải phép màu. Kỳ vọng của sếp chỉ làm nhân viên giỏi lên khi kỳ vọng đó đổi cách sếp giao việc, góp ý và kèm cặp. Kỳ vọng thấp cũng có tác dụng, theo chiều ngược lại.

Hiệu ứng Pygmalion là một phần nhỏ nhưng thiết thực của quản trị doanh nghiệp. Bạn có thể bắt đầu ngay tuần này bằng việc nhìn lại danh sách việc đã giao và hỏi: ai đang nhận ít hơn những gì họ có thể làm?

CÂU HỎI THƯỜNG GẶP

Hiệu ứng Pygmalion là gì, có ví dụ không?

+
Hiệu ứng Pygmalion là khi kỳ vọng của một người về người khác trở thành kết quả thật, vì kỳ vọng đó đổi cách họ đối xử. Ví dụ nổi tiếng nhất là thí nghiệm năm 1965: giáo viên được báo một số học sinh sắp bứt phá, dù các em được chọn ngẫu nhiên. Một năm sau, nhóm này tăng điểm IQ nhiều hơn nhóm còn lại.

Hiệu ứng Pygmalion khác hiệu ứng Golem thế nào?

+
Hiệu ứng Pygmalion là chiều tích cực: kỳ vọng cao giúp người được kỳ vọng làm tốt hơn. Hiệu ứng Golem là chiều tiêu cực: kỳ vọng thấp khiến người quản lý đối xử kém hơn, và người bị kỳ vọng thấp làm kém đi. Cả hai đều đi qua cùng một đường: cách người có quyền đối xử với người dưới quyền.

Hiệu ứng Pygmalion có thật không?

+
Có, nhưng nhỏ hơn cách câu chuyện thường được kể. Tổng quan 35 năm nghiên cứu về kỳ vọng của giáo viên kết luận hiệu ứng có thật, thường nhỏ, không cộng dồn nhiều theo thời gian và có thể phai dần. Hiệu ứng rõ hơn với người mới, người bị đánh giá thấp lúc đầu và trong môi trường huấn luyện.

Sếp áp dụng hiệu ứng Pygmalion thế nào mà không thiên vị?

+
Hãy đặt kỳ vọng cao cho mọi người trong nhóm, không chỉ người mình quý. Mỗi kỳ vọng nên là một mục tiêu cụ thể, đi kèm hỗ trợ cụ thể như thời gian kèm cặp và góp ý đúng lúc. Định kỳ, bạn tự hỏi mình có đang giao việc dễ hơn hay góp ý ít hơn cho một người nào đó không.

Hiệu ứng Pygmalion và lời tiên tri tự ứng nghiệm có phải là một?

+
Không hẳn. Lời tiên tri tự ứng nghiệm là khái niệm rộng: một niềm tin ban đầu chưa đúng khiến người ta hành động theo cách làm nó thành đúng. Hiệu ứng Pygmalion là một trường hợp riêng, khi niềm tin đó là kỳ vọng của thầy, sếp hay người huấn luyện về người họ phụ trách.

TÁC GIẢ

Đặng Tâm — Founder D. Agency

NGƯỜI VIẾT BÀI NÀY

Founder D. Agency · Marketing & AI Consultant

Gần 20 năm làm Digital Marketing và Branding, tập trung vào marketing qua lăng kính tâm lý học tiêu dùng và ứng dụng AI cho doanh nghiệp vừa và nhỏ. Viết dndtam.com để hệ thống hóa những gì đã học, đã thử và đã thấy trong công việc thực tế.

// ĐỌC THÊM

// newsletter

Nhận bài mới

Sớm nhất mỗi tuần — không spam, hủy bất cứ lúc nào.